تجارت الکترونیکی

 

تجارت الکترونیکی طی سالیان اخیر با استقبال گسترده جوامع بشری روبرو شده است. امروزه کمتر شخصی را می‌توان سافت که واژه فوق برای او بیگانه باشد. نشریات، رادیو و تلویزیون بصورت روزانه، موضوعاتی در رابطه با تجارت الکترونیکی، منتشر و افراد کارشناس از زوایای متفاوت به بررسی آن می‌پردازد. شرکت‌ها و سازمان‌های ارائه دهنده محصولات و خدمات، همگام با سیر تحولات جهانی در زمینه  تجارت الکترونیکی نیز آشنا خواهیم شد. تجارت در ساده‌ترین نگاه، مبادله محصولات و خدمات به منظور کسب درآمد است. زندگی انسان مملو از فرایندهای تجاری بوده و تجارت با میلیون‌ها شکل متفاوت در زندگی انسان مملو از فرایندهای تجاری بوده و تجارت با میلیون‌ها شکل متفاوت در زندگی انسان‌ها نمود پیدا کرده است. زمانی که محصولات مورد نظر خود را از یک فروشگاه خریداری می‌نمایید، در تجارت شریک و در فرایندهای آن درگیر شده‌اید. اگر در شرکتی مشغول به کار هستید که محصولی را تولید می‌نماید، درگیر یکی دیگر از زنجیره‎های تجرات شده‎اید. تمام جلوه‎های تجارت با هر رویکری و سیاستی دارای ویژگی‌های ذیل می‌باشند:

  • خریداران: افرادی که با تکیه برتوان مالی خود؛ قصد و توان خرید محصولات و خدمات را دارند.
  • فروشندگان: افرادی که محصولات خدمات مورد نیاز خریداران را ارئه می‎دهند.
    • خرده فروشان: افرادی که محصولات و خدمات مستقیما در اختیار متقاضیان قرار می‌دهند.
    • عمده فروشان و عوامل فروش: افرادی که محصولات و خدمات خود را در اختیار خرده فروشان و سایر سازمان‎های تجاری قرار می‌دهند.
  • تولیدکنندگان: افرادی که محصولات و خدمات را ایجاد تا فروشندگان، آن‎ها را در اختیار خریداران قرار دهند. یک تولیدکننده با توجه به ماهیت کار خود همواره یک فروشنده نیز خواهد بود. تولیدکنندگان محصولات تولیدی خود را به عمده فروشان، خرده فروشان و یا مستقیماً به مصرف‌کنندگان می‌فروشند.

همانگونه که مشاهده می‎گردد، تجارت با دیدگاه فوق دارای مفهوم ساده‌ای است. در تجارت الکترونیکی تمام موارد مذکور، با تغییرات خاصی حضور دارند.

تاریخچه مختصر تجارت الکترونیکی

استفاده از فناوری الکترونیکی در انجام امور بازرگانی پیشینه‌ای نسبتا طولانی دارد. در حقیقت، نیاز به تجارت الکترونیکی، از تقاضای بخش‌های خصوصی و عمومی برای استفاده از تکنولوژی اطلاعات، نشات گرفته است.

می‌توان گفت این نوع تجارت، از حدود سال ۱۹۶۵ آغاز شد که با نوآوری‎هایی مانند انتقال الکترونیکی وجوه (EFT)، مصرف‌کنندگان توانستند پول خود را از طریق ماشین‌های خودپرداز دریافت کرده و خرید خود را بوسیله کارت‎های اعتباری انجام دهند.

پیش از توسعه تکنولوژی‌های مبتنی بر اینترنت در سال‌های آغازین دهه ۹۰، شرکت‌های بزرگ به ایجاد شبکه‌های کامپیوتری با ارتباطات مشخص، محدود و استاندارد برای مبادله اطلاعات تجاری میان یکدیگر پرداختند. این روش، مبادله الکترونیکی داده (EDI)  نامیده شد.

در آن سال‌ها، لفظ تجارت الکترونیکی، مترادف با مبادله الکترونیکی داده‌ها بود. بعد از معرفی مبادله الکترونیکی داده‎ها، که از تبادلات مالی به پردازش سایر تبادلات گسترش داده شد، سایر شرکت‎ها (به جز شرکت‌های مالی) از جمله تولیدکنندگان، خدمت‌دهندگان و دیگر شرکت‎های درگیر در حوزه کسب و کار، حضور گسترده‌تری را تجربه کردند. سایر برنامه‎های کاربردی نیز از جمله خرید و فروش سهام، سیستم‌های اطلاعاتی، خدمات مسافرتی و مواردی از این قبیل به همین ترتیب به وجود آمده و به سیستم‎های درون سازمانی معروف شدند.

یکی از اتفاقات مهم در حوزه‎ی تبادلات الکترونیکی پدیده اینترنت بود. اینترنت اولین بار توسط دولت آمریکا در سال ۱۹۶۹ پا به عرضه وجود نهاد. در آن زمان کاربران اینترنتی را تنها ازانس‌های دولتی آمریکا و محققان دانشگاهی تشکیل می‎دادند. ایجاد و توسعه اینترنت و شبکه جهانی، باعث خلق فرصت‌های زیادی برای توسعه و پیشرفت زیرساخت‎ها و کاربردهای تجارت الکترونیکی گردید. با تجاری شدن اینترنت در دهه ۱۹۹۰ و رشد سریع آن به میلیون‎ها مشتری بالقوه، عبارت تجارت الکترونیکی به وجود آمد و برنامه‌های کاربردی تجارت الکترونیکی نیز به سرعت توسعه یافتند. در همین زمان رشد سریع شرکت‎های اینترنتی موسوم به دات کام‎ها اتفاق افتاد.

یک دلیل گسترش سریع فناوری در این زمان، توسعه شبکه‎ها، پروتکل‎ها و نرم‎افزارهای مرتبط با مقوله تجارت الکترونیکی بود. دلیل دیگر را می‎توان افزایش رقابت و سایر فشارهای کسب و کاری بین سالهای ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۹ دانست.

از سال ۱۹۹۵ کاربران اینترنتی شاهد پیشرفت چشم‎گیر کاربردهای اینترنت در زمینه‎های گوناگون از جمله بازرهای فروش آنی و آموزش الکترونیکی بوده‎اند. هم اینک اکثر سازمان‎های متوسط و بزرگ در جهان دارای وب‌سایت شخصی هستند. در سال ۱۹۹۹ عبارت تجارت الکترونیکی از فرایندهای بنگاه به مشتری (B2C) به فرایندهای بنگاه به بنگاه (B2B) و در سال ۲۰۰۱ از فرایندهای بنگاه به بنگاه (B2B) به فرایند بنگاه به کراکنان (B2E) و واژه‎هایی چون دولت الکترونیکی، آموزش الکترونیکی، موبایل الکترونیکی و  شراکت الکترونیکی گسترش داده شد.

در این سال‎ها شرکت‌های فعال در حوزه‎ی تجارت الکترونیکی موفقیت‌ها و شکست‌های بیشماری را تجربه نمودند. از شرکت‌‎های موفق جهانی در این حوزه می‌توان از سیسکو، جنرال الکتریک، آی‌بی‌ام و اینتل یاد کرد. شرکت‌های مجاز  بی‌شماری نیز بوده که موفقیت را لمس کرده‎اند. از جمله این شرکت‎ها می‌توان به یاهو، گوگل، وری ساین، اِی ‌اُ اِل، چک‎پوینت و ای‎بی اشاره کرد. همچنین شرکت‌هایی که با وارد شدن در این حوزه دچار شکست شده‌اند عبارتند از: ای‌تویز، اکسپدیتور، مارچ‌فِرِست و وب‎وان.

به طور کلی جهش فناوری اطلاعات دو دوره بیست ساله را پشت سرگذاشته و اکنون وارد دوره سوم شده است.

۱۹۵۵-۱۹۷۴: عصر انتقال الکترونیکی وجوه

۱۹۷۵-۱۹۹۴: عصر سیستم‌های اطلاعاتی مدیریت (MIS)

۱۹۵۵-۲۰۱۴: عصر اینترنت

تقریبا در هر بیست، امکانات تجارت الکترونیک متناسب با توانایی‌های تکنولوژی اطلاعاتی آن عصر فراهم آمده است. در حالی که ماشین‎های خودپرداز و کارت‌های اعتباری در عصر بیست ساله نخست به جریان افتادند، اما در عصر سوم با توسعه اینترنت و کاربردهای تجاری آن، تحولی اساسی در این روند ایجاد شده است، به گونه‌ای که در روند تکاملی تجارت الکترونیکی، میتوان میان تجارت الکترونیکی سنتی و نوع اینترنتی آن تمایز محسوسی قائل شد.